#Taal | Werkze!

Voor het eerst heb ik huisgenoten die werken en niet alleen of zelfs helemaal niet studeren. Als ik nog aan m’n ontbijtje zit en één van m’n huisgenoten de deur uit gaat richting werk, voel ik sterk de neiging om Werk ze! te zeggen. Probleem: ik woon nu in IJsland en met mijn huisgenoten spreek ik voornamelijk Spaans, soms Engels. En met geen mogelijkheid is er in die talen een constructie te bedenken die net zo effectief is als werk ze! Waar komt dit inventieve taalfenomeen vandaan?

In het Engels kom je al snel op een omslachtige zin zoals Have a nice day at work. Het is lang, het is expliciet, het komt overdreven over. Ook wat eten betreft komt alleen enjoy! dicht in de buurt van het Nederlandse eet ze! Maar enjoy! kan op van alles slaan, bijvoorbeeld ook op het televisieprogramma dat je misschien tegelijkertijd kijkt, en dus zou je eigenlijk enjoy your meal moeten zeggen. Conclusie: eet ze, werk ze en ga zo maar door, is een unieke constructie in het Nederlands die in principe alleen in spreektaal voorkomt.

De constructie wordt ook wel de succesimperatief genoemd, oftewel: een gebiedende wijs (slaap!) die door ze toe te voegen een succeswens wordt. Ze is hier niet het lijdend voorwerp, aangezien bij eet ze met ze niet verwezen wordt naar de aardappels of de sperziebonen die je gaat eten, maar naar de actie van het eten op zichzelf. En zo kan slapen, bijvoorbeeld, niet eens een lijdend voorwerp hebben maar kan je evengoed wel slaap ze! zeggen. En zo kunnen ook worden als werken, sporten, douchen, badderen, zwemmen enz. allemaal niet met een lijdend voorwerp, maar wel met ze. 

In 1998 werd er een verklaring over deze succesimperatief gepubliceerd in Onze Taal, geschreven door Peter-Arno Coppen, heden ten dage hoofdleraar aan de letterenfaculteit van de Radboud Universiteit Nijmegen. Zijn conclusie is dat ze functioneert als een soort minizin, zoals “een gat in de dag” bij het werkwoord slapen. Net als bij de minizin, kan ze nooit voorkomen bij samengestelde werkwoorden (*slaap ze uit!). Ook kan een minizin niet samen met werkwoorden die niet zonder lijdend voorwerp kunnen. Een voorbeeld van een werkwoord dat altijd een lijdend voorwerp nodig heeft, is openen: *ik open als losse zin is daarom fout. Een gebieden de wijs als open! kan je alleen gebruiken als je tegen de deur zelf praat en open ze! zou alleen de betekenis van open de dozen > open ze kunnen hebben.

Anders dan bij de minizin, moet er bij ze als succeswens sprake zijn van een gewoonte. Eenmalige, toevallige gebeurtenissen gaan daarom niet samen met een succeswens. Coppen geeft als voorbeeld knoeien, waarbij je onmogelijk *knoei ze! kunt zeggen. Het zou eventueel kunnen als iemand een schilder is en je op ludieke wijze knoei ze! in plaats van schilder ze! zegt. Een minizin kan wat mij betreft daarentegen wel: knoeien tot je een ons weegt. Maar *verknoeien tot je een ons weegt kan weer niet, want verknoeien heeft altijd een lijdend voorwerp nodig en kan daarom nooit samengaan met een minizin.

En dan is er ook nog de schrijfwijze, want eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik nooit werk ze in een whatsappje schrijf, maar aan elkaar (werkze). Het aan elkaar schrijven komt niet aan de orde in het artikel van Coppen, maar zou mijns inziens kunnen komen door het feit dat ze als lijdend voorwerp steeds vaker gebruikt wordt in plaats van hen (vergelijk ik ontsla hen en ik ontsla ze), en dat men daarom de behoefte heeft om werk ze aan elkaar te schrijven. Zo kun je duidelijk te maken dat ze in deze constructie géén lijdend voorwerp is en de onwaarschijnlijke verwarring vermijden dat iemand eet ze als eet de buren interpreteert.

Tot slot is het zo dat veel mensen, waaronder ikzelf, werkse schrijven in plaats van werkze. Dat komt waarschijnlijk doordat k een stemloze klank is (waarbij de stembanden niet trillen), waardoor de de uitspraak van de stemhebbende z (waarbij de stembanden wel trillen) wordt beïnvloed en zodoende verandert in een s. En dan kan de Taalunie hoog en laag springen dat het met een is: werk ze is nu eenmaal echt iets van de spreektaal en aan de schrijfwijze van spreektaal valt nu eenmaal niet te tornen.

Bronnen:

 

Advertenties

2 gedachtes over “#Taal | Werkze!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s