#Dansk | Vi er gammel

Taal is mooi. Inmiddels ben ik alweer bijna vijf maanden Deens aan het leren via Duolingo en zo af en toe duikel je een woord op dat ontzettend fascinerend is, zoals het woord “gammel”. Gammel in het Nederlands betekent dat iets niet helemaal goed meer werkt. Een auto die gammel is, heeft misschien een deur niet meer goed sluit en mist bijvoorbeeld een raam. Een gammele tafel is een tafel waarvan de poten niet gelijk zijn of waarvan de laden rammelen.

In het Deens betekent gammel dat je oud bent, en dat is dan weer fascinerend omdat gammel in het Nederlands óók kan betekenen dat je oud bent, maar meer in de zin van krakkemikkig of ziek. En nu we het toch over oud hebben, kan het ook geen kwaad om te kijken hoe Denen dan oud worden. Althans, wat getallen betreft. Als je jong bent is het namelijk allemaal nog wel redelijk overzichtelijk: tien is ti, twintig is tyve, dertig is tredive en veertig is fyrre. Maar na de vijftig begint, net als in het echte leven, het verval…

Ter illustratie: de Deense koningin is “sekshalvfjerds” jaar en haar man “enogfirs”. En nee, dat is niet eenenveertig…   

Wie dus dacht dat het Frans rare fratsen uithaalde met soixante-dix (zeventig), quatre-vingt (tachtig) en quatre-vingt-dix (negentig), komt van een koude kermis thuis als blijkt dat vijftig in het Deens halvtreds is, zestig tres, zeventig halvfjerds, tachtig firs en negentig halvfems. Half wat? Grappig genoeg hebben het Franse quatre-vingt (lett. vier-twintig) en het Deense firs  (lett. viers) dezelfde oorsprong, namelijk een middeleeuws systeem waarin niet met tientallen, maar met twintigtallen gewerkt werd.

In het Oud-Deens was de constructie eigenlijk hetzelfde als in het Frans, namelijk firsindstyve (fir is vier, tyve is twintig), waarvan firs is overgebleven en waarbij sinds (keer) verbasterd is tot een s en tyve (twintig) helemaal verdwenen is. Hetzelfde verhaal gaat op voor tres (tresindstyve, drie keer twintig) voor zestig. Maar hoe zit het dan met halvtreds, halvfjerds en halvfems? Omdat met twintigtallen in plaats van tientallen werkte, werden vijftig, zeventig en negentig berekend als tweeënhalf, drieënhalf en respectievelijk viereneenhalf keer twintig… Een gammel systeem!

Nog gekker is dat tweeënhalf in het Deens to en halv is, vergelijkbaar met het Nederlands, dus waar komen halvtreds, halvfjerds en halvfems dan vandaan? Vroeger ging het tellen met halve eenheden nog hetzelfde als wij nu in het Nederlands (en overigens ook in het Deens) met klokkijken doen: het is half drie (den er halv tre), terwijl het in het Engels met half past two eigenlijk veel logischer is. Omdat ook in het Spaans en in bijna alle Romaanse talen deze vlieger opgaat, gebeurt het soms wel eens dat ik half drie associeer met een half uur ná drie en me vervolgens gigantisch moet haasten… Als ik er überhaupt op tijd achterkom…

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s