Ik ben toch zeker gekke Kloris niet!

klorisenroosje

Vraag me niet hoe, maar tijdens een gezellig etentje vorige week kwam het woord “kloris” ter tafel. Een van de tafelgasten begon over een vraag die wel eens aan haar gesteld was, namelijk: “hoe gaat het met je kloris?” in de zin van “hoe is het met je vriend?” Ik had nog nooit van het woord kloris gehoord, sterker nog, ik wist niet eens hoe je het schreef.

Mijn nieuwsgierigheid was gewekt en ik ging meteen te rade bij het wereldwijde web, zoals altijd als een woord of een vertaling van een woord me onbekend is. Ik moet en zal erachter komen wat het betekent, zo ook met “kloris”. Helaas waande ik het bij het horen van het woord als een latinisme, en zocht ik hoopvol naar “clorus” en vroeg ik me zelfs nog af wat de vrouwelijke variant van het woord zou zijn. Enfin, “kloris” bleek de juiste spelling…


In dit soort gevallen weet de etymologiebank wel raad. Volgens het Etymologische Woordenboek van Van Dale betekent het “vrijer”. In die zin komt de betekenis aardig overeen met “vriend”, zou je kunnen zeggen. Het is niet een woord wat we vandaag de dag nog veel gebruiken, maar “oude vrijster” is nog zeker wel een uitdrukking die je bijvoorbeeld nog tegenkomt in een Harry Potter-boek.
Met dit soort woorden is er naast het wereldwijde web nog een belangrijke bron te raadplegen: oma. Oma’s weten altijd wel van wanten als het om oude woorden of uitspraken gaat. De betekenis die mijn oma aan het woord gaf, had echter niet veel van doen met de betekenis van “vriend”: volgens haar betekende “kloris” eerder iets als “sukkel”. Zou diegene dan bedoeld hebben dat de vriend in kwestie een sukkel was? En gedacht hebben dat enigszins te kunnen verdoezelen door het woord “kloris” te gebruiken? Wie weet. Ook de etymologiebank geeft aan dat “kloris” volgens het Groot Scheldwoordenboek (geen grap!) de betekenis van “stommeling” of “sukkel” kan hebben.

“Kloris” doet, wat mij betreft, een beetje Bargoens of Vlaams aan, maar getuige deze woordenboeken is het toch echt Hollands. Het gekke aan het woord is, is dat het eigenlijk oorspronkelijk geen woord was, maar een naam die zijn oorspring vindt in de klucht De Bruiloft van Kloris en Roosje van Buysero uit 1707. Behalve Kloris en Roosje, waren er ook nog Tomas, Pieternel en Elsje die deel uitmaakten van het verhaal. Maar wie denkt dat Kloris de enige “vreemde” naam in dit schouwspel is, heeft het mis: de verloofde van Elsje heet namelijk Krelis, en dan had je ook nog ene Teeuwis en Mansette. Het is echt de moeite waard om het eens te lezen.
Naar aanleiding van de klucht werd de naam Kloris gebruikt als synoniem voor “vrijer”: hij was immers de bruidegom van Roosje. Toch moet ooit iemand begonnen zijn met “kloris” als scheldnaam te gebruiken. Het zou logisch zijn als Kloris inderdaad een sukkelachtig persoon was, maar zijn rol in de klucht is zo bescheiden dat ik dat niet heb kunnen ontdekken… Vast staat dat in ieder geval aan het begin van de 20e eeuw het woord “kloris” als scheldwoord gebruikt wordt, getuige onderstaande citaten:

  • Pietje vond hem een saaien kloris en probeerde een grooten roomhoorn op den top van zijn pink te balanceeren. (Chr. van Abkoude, Pietje Bell, of de lotgevallen van een ondeugenden jongen, 1914)
  • Klungel, kinkel, kloris,’ fluisterde hij, ‘je hebt toch leren rekenen.’ (Leonhard Huizinga, Prins Adriaan en Prins Olivier, 1969)

Het Groot Scheldwoordenboek maakt ook melding van “gekke Kloris”. Het gebruik van “gekke” met een naam is iets wat we wel vaker zien: “Ik ben toch zeker gekke Henkie niet?”  En dat geldt niet alleen voor Henkie, want ook Gerrit en Harry zijn gek. En als we het Groot Scheldwoordenboek moeten geloven, en waarom zouden we dat niet, Kloris dus ook.
Ik vermoed dat de naam Kloris geleidelijk aan in onbruik is geraakt en dat doordat men zich nauwelijks meer bewust was van het feit dat Kloris een naam was, men besloot het “gekke” maar achterwege te laten. Dat “kloris” gek betekende stond immers buiten kijf, dus was het ietwat dubbelop om daar nog “gekke” voor te zetten. Stel je voor dat er niemand meer Henk zou heten, waarom zou je dan nog “gekke Henkie” zeggen? Dan zeg je toch gewoon “Henkie”? Of Gerrit. Of Harry.

  • Wie denk je dat ik ben? Gekke Harry? (Willy van der Heide, Tumult in een toeristenhotel, 1954)

Omdat Harry nu nog een naam is, zeggen we “wíe denk je dat ik ben?” Maar in het geval van Kloris, waarvan bijna niemand meer weet dat het een naam is, zouden we zeggen “Wát denk je dat ik ben? Een kloris?” Dat de naam Kloris in onbruik is geraakt, is te wijten aan die ene persoon die ooit begonnen is “kloris” als scheldwoord te gebruiken. Sindsdien heeft niemand meer zich eraan gewaagd zijn zoon Kloris te noemen… Laten we hopen dat het Harry, Gerrit en Henk iets beter zal vergaan.
Tot zover dit verhaal over een naam dat een naamwoord werd. Ik hoop niet dat ik dit allemaal voor Jan met de korte achternaam heb uitgezocht.

Afbeelding:
“De bruiloft van Kloris en Roosje” door C. Troost

Bronnen:
http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/kloris
http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/gek
http://nl.wikipedia.org/wiki/De_bruiloft_van_Kloris_en_Roosje
http://www.dbnl.org/tekst/_bru001brui01_01/_bru001brui01_01_0002.php#2

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s