Sterk verhaal: Op dag 5 schepte God vissen

IMG-20140416-WA0001

Nederlanders zien het Nederlands als een lastige taal en maken en masse taalfouten. Berucht is de dt-fout: was het nou d, t of dt? En als je denkt dat je het onder de knie hebt, zijn er altijd weer addertjes onder het gras zoals willen: is het nou hij wil of hij wilt? De meeste fouten worden vermoedelijk gemaakt met de verleden tijden en met name de voltooide deelwoorden, met gefeliciteert als dieptepunt. Waarom is verhuisd met een d en doorkruist met een t? Ja, iets ingewikkelds met stemhebbende en stemloze klanken, maar gelukkig is er ’t Kofschip. Helaas hebben sommigen wat dat betreft de boot gemist. Zo zag ik een tijdje geleden de volgende tekst, waarbij ’t Kofschip uitgebreid is tot ’t Knofschimp:

 Mocht je vergeten te zijn om te stemmen of helemaal nog niet gestemt? Doe dit dan voor 13 april en zorg dat jullie Havana bekroont wordt tot gezelligste cafe van Capelle!

 En dan zijn er nog de sterke werkwoorden: het onderwerp van het (de?) blog van vandaag. Sterke werkwoorden zijn zo fascinerend omdat kinderen er moeite mee hebben. Sterke werkwoorden leren is dan ook een belangrijk onderdeel van het Nederlands basisonderwijs. Zo leren we dat het niet ik loopte is, maar ik liep. Grappig genoeg ontstaan er in dat leerproces ook vormen als ik liepte. Een mooi voorbeeld vind ik schepte als verleden tijd van scheppen in plaats van schiepSchepte is namelijk de verleden tijd van scheppen en dat is toch iets anders dan scheppen. Zeg dan in ieder geval nog schepte, dan snapt iedereen in ieder geval nog wat je bedoelt. Met schaamte moet ik bekennen dat ik in een essay wel eens geschept heb gebruikt als voltooide tijd van scheppen en dat de docent toen heel cynisch erbij geschreven had: “met een lepeltje?” Niet leuk.

 Stiekem vraag ik me wel eens af wat er zou gebeuren als we sterke werkwoorden niet meer onderwijzen. Leren we het onszelf dan alsnog goed aan? In principe is taal een natuurlijk proces dat plaatsvindt in het brein en zouden we dus in staat moeten zijn een taal te leren door het van anderen te horen. Vroeger, toen school nog niet vanzelfsprekend was, leerden mensen ook hun moedertaal spreken. In die zin is onderwijs taaltechnisch gezien vooral belangrijk voor spelling en dergelijke, oftewel: talige dingen die je niet kunt horen. Het is dan ook geen gekke gedachte dat veel onlogische en onnatuurlijke onregelmatigheden in taal hun bestaansrecht ontlenen aan het onderwijs.

 Het gegeven dat kinderen vaak fouten maken met sterke werkwoorden geeft eigenlijk al aan dat sterke werkwoorden misschien wat onnatuurlijk zijn en dat het instand houden van sterke werkwoorden tot op zekere hoogte een vorm van taalpurisme is. Wat is er mis met loopte? Iedereen snapt toch wat je bedoelt? We houden vast aan sterke werkwoorden omdat het nu eenmaal zo hoort: zo is het Nederlands nu eenmaal. Toch geldt die gedachte lang niet voor alle sterke werkwoorden… Wie gebruikt nog ried als de verleden tijd van raden, woei als de verleden tijd van waaien en voer als de verleden tijd van varen? Om nog maar te zwijgen van heeg van hijgen, kloeg van klagen en stiet van stoten

 Zelfs zeggen is aan deze trend onderhevig. Hoewel je nauwelijks zegde hoort, is ontzegde de gebruikelijke vorm. Twijfelachtiger wordt het bij zegde op en zegde af  aan de ene kant en zei na en zei voor aan de andere kant. Kennelijk zorgt het voorzetsel voor twijfels. Door dit soort toestanden ontstaat er een mengelmoes van sterke en zwakke werkwoorden, en kan het zomaar zijn dat je verleden tijd verzwakt hebt en de voltooide tijd nog wel sterk gebruikt: zo vind ik het zelf niet logisch om bree te zeggen als verleden tijd van breien, maar vind ik gebreeën wel weer logischer dan gebreid.

 Deze brei van sterke werkwoorden zorgt er soms voor dat er nieuwe vormen ontstaan, die helemaal niet juist zijn, dat ook nooit zijn geweest en vermoedelijk ook nooit zullen worden omdat het simpelweg gaat om versterkte werkwoorden die eigenlijk gewoon zwak zijn en daarmee tegen de trend van verzwakking ingaan. Gerolen als de voltooide tijd van ruilen is een bekend voorbeeld, maar nog mooier vind ik het voorbeeld op de bijgevoegde foto waar iemand helemaal de mist in is gegaan en komt tot een vorm als uitgereken. Het eerste wat je denkt is: diegene is de d vergeten, typefoutje moet kunnen. Dat is echter niet het geval: hier wordt de verleden tijd van uitreiken, namelijk uitgereikt, bedoeld. Als ik dat soort dingen zie, vraagt de docent in mij af hoe iemand daartoe gekomen is. Het is natuurlijk ook niet logisch dat kijken en zeiken wel sterk zijn met gekeken en gezeken, maar dat uitreiken net als bereiken weer zwak is en leidt tot uitgereikt.

 Waarschijnlijk zal het sterke werkwoord meer en meer gaan verloederen. Het lijdt geen twijfel dat er altijd sterke werkwoorden zijn die altijd sterk zullen blijven, maar sommige sterke werkwoorden komen wat mij betreft wel degelijk in aanmerking om zwak te worden. Gaat dan niet ten koste van de schoonheid van het Nederlands? Ja, maar we kunnen niet ontkennen dat met het langzaamaan verdwijnen van vormen als stiet, ried en kloeg, dit proces al onomkeerbaar in gang is gezet. Taaldadviesorganen wringen zich in allerlei bochten om bij sommige werkwoorden zowel de sterke als de zwakke vervoeging goed te rekenen en dat leidt weer tot onduidelijkheid bij de sprekers van het Nederlands. De lijst met maar liefst 1500 sterke werkwoorden van Onze Taal geeft bij twijfelgevallen de meest gebruikelijke vorm dikgedrukt weer. Zo staat bij afvragen vroeg af als gebruikelijke vorm, maar wordt ook melding gemaakt van het gebruik van vraagde af. Mag je dan nog wel iemand afwijzen bij een sollicitatieprocedure als diegene zich iets afvraagde?

 Het zou al erg helpen als er een bepaalde regel gemaakt kon worden die alle taaltwijfels weg kan nemen. Misschien kunnen we bijvoorbeeld afspreken dat alle werkwoorden op -eiken zwak vervoegd worden en alle werkwoorden op -ijken sterk. Dan krijgen we dus zeikte in plaats van zeek en daar zal niemand over vallen. Een poging tot regelvorming leidt ertoe dat elk werkwoord dat eindigt op -ieden, -iezen, en -iegen als sterk beschouwd moet worden, waardoor we naast kiezen en kozen, ook weer zoden in plaats van ziedden moeten gaan zeggen. Die categorie kan je voor het gemak aanduiden als -ie[X]en, waarbij X een willekeurige klinker is. Maar die X mag geen P zijn, want piepen wordt niet popen. En in de categorie -ui[X]en kan X geen L of Z zijn, want dan krijg je holen voor huilen en verhozen voor verhuizen. Ehm, dus ongeveer zo:

-a[X]en > aa[X]d/ten: raden > raadden, vragen > vraagden
-o[X]en > oo[X]d/ten: horen > hoorden > hopen > hoopten
-u[X]en > uu[X]d/ten: huren > huurden, duwen > duwden

-e[X]en > a[X]en: spreken > spraken, eten > aten, lezen > lazen
-ie[X]en > o[X]en: liegen > logen, zieden > zoden (behalve -iePen)
-ui[X]en > o[X]en: zuipen > zopen, fluiten > floten (behalve -uiLen en -uiZen)
-ij[X]en > e[X]en: drijven > dreven, knijpen > knepen, hijgen > hegen
-in[X]en > on[X]en: dringen > drongen, drinken > dronken

Je ziet het al: er is geen beginnen aan. Op het oog lijkt het logisch, maar al snel wordt duidelijk dat het voor geen meter werkt. Immers, als spreken spraken wordt, wordt preken ook praken en dat slaat nergens op. Je komt als snel tot allerlei uitzonderingen op je regel, en dat zullen er zoveel zijn dat van een regel nauwelijks meer sprake is. Want als kiezen kozen wordt, wordt vriezen dan ook vrozen? De Engelsen zeggen immers toch ook frozen

 Moeten we het hele sterke werkwoord afschaffen en accepteren dat we voortaan schrijfde en spreekte zeggen? Het lijkt nu ondenkbaar, maar aangezien taal niet van de één op de andere dag verandert, zou het zomaar kunnen dat loopte ooit geaccepteerd gaat worden , net zoals we stilzwijgend afscheid hebben genomen van ried en stiet. Althans, als de taalpuristen toestemmen…

Bron: Onze Taal

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s